تبلیغات
پایگاه حضرت معصومه سلام الله علیها - شرح حال رجال سند زیارت نامه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام
 
قَالَ سَألْتُ اَبَا الْحَسَن ِالر ِّضَا(ع) عَنْ فَاطِمَةَ بِنْت ِمُوسَى بْن ِجَعْفَر (ع)، فَقَالَ مَنْ زَارَهَا فَلَهُ الْجَنَّةَ. راوى گوید از امام رضا(ع) درباره حضرت فاطمه معصومه پرسیدم. آن حضرت فرمود:« هركس قبرش را زیارت كند، بهشت بر او واجب مى شود .

فصل سوّم

1. ابوالحسن، علی بن ابراهیم بن هاشم قمّی

درباره ولادت و وفاتش اطلاع دقیقی در دست نیست؛ ولی به یقین، او در دوران امام حسن عسكری علیه السلام می زیسته؛ و گفته اند تا سال 307 ه .ق. زنده بوده است.(1) محمد بن یعقوب كلینی در «كافی» از او بسیار روایت كرده است.(2) نیز احمد بن زیاد بن جعفر همدانی، حسن بن حمزة العلوی و محمد بن موسی بن المتوكّل از علی بن ابراهیم روایت كرده اند.(3)

وی در اسناد بسیاری از روایات - كه تعدادشان به 7140 مورد می رسد - واقع شده است. از او در این روایات، با این عنوان ها یاد می شود: در بیشتر موارد با عنوان «علی بن ابراهیم عن ابیه»، و در برخی موارد با عنوان «علیّ عن أبیه»، و «علیّ بن ابراهیم بن هاشم عن أبیه». روایاتش از پدرش به 6214 مورد می رسد.(4)

نجّاشی، و پس از او شیخ طوسی، ابن داود حلّی، مطهر حلّی و دیگران درباره اش نوشته اند:

«ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمَد، صحیح المذهب، سمع فأكثر، و صنّف كتباً، و أضرَّ فی وسط عمره.»(5)

علاّمه حّلی در «خلاصةالاقوال» می نویسد:

«فطریق الشیخ الطوسی رحمةالله فی التهذیب الی محمد بن یعقوب الكلینی صحیح، و كذا الی علیّ بن ابراهیم بن هاشم».(6)

همو می نویسد:

«وطریق الشیخ أبی جعفر الطوسی رحمة الله فی كتاب الاستبصار الی محمّد بن یعقوب صحیح، و كذا علّی بن ابراهیم بن هاشم.»(7)

و در جای دیگر می نویسد:

«وعن ابراهیم بن هاشم صحیح»(8)

از جمله مواردی كه بر شأن والای علی بن ابراهیم دلالت می كند، این است كه ادعیه و اعمال شایع در مسجد سهله - كه در «المزار الكبیر» و سایر مزارات آمده، و مورد قبول همگان است - سندش فقط به او منتهی می شود.(9) وی كتاب های فراوانی تألیف كرده است؛ از جمله كتاب التفسیر (معروف به تفسیر قمی)، الناسخ و المنسوخ، قرب الاسناد، الشرایع، الحیض، التوحید و الشرك، فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام، المفازی، الانبیاء، المشذّر، رساله ای در مضای هشام و یونس، پاسخ سؤال هایی كه محمد بن بلال از او پرسیده است.(10) ابن ندیم كتاب های المناقب و اختیارالقرآن و روایاته را بر تألیفاتش افزوده است.(11)

2. ابواسحاق، ابراهیم بن هاشم القمی (متولد 183 یا 186 یا 189 ق.)(12)

ابراهیم بن هاشم كوفی نخستین كسی است كه حدیث كوفیان را در قم انتشار داد. می گویند وی امام رضاعلیه السلام را ملاقات كرده است. كتاب های «النوادر» و «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» از اوست كه توسط شیخ ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان (معروف به مفید) و احمد بن عبدون و حسین بن عبیدالله، به نقل از حمزة بن علی بن عبیدالله العلوی، از علی بن ابراهیم بن هاشم از پدرش، از آنها خبر داده شده است.(13)

نجاشی می نویسد:

«كشی می گوید: ابراهیم بن هاشم شاگرد یونس بن عبدالرحمن، و از اصحاب امام رضاعلیه السلام بوده است؛ این نظر كشی است، و قابل تأمّل است.»(14)

نخستین كسی كه وی را شاگرد یونس بن عبدالرحمن دانسته، كشی است كه در رجالش از آن یاد كرده و شیخ طوسی از وی پیروی كرده است. نجاشی این نظر را قابل تأمل دانسته است. علامه حلّی نیز با نجاشی هم عقیده است و ابراهیم را شاگرد یونس نمی داند: «ابراهیم بن هاشم - با توجه به كثرت روایاتش - بدون واسطه از امام رضاعلیه السلام و یونس روایت نكرده است.» وی در ادامه می نویسد: «و منافاتی ندارد آن گونه كه اصحاب گفته اند، وی امام رضاعلیه السلام را دیده باشد.»(15)

از آنچه در «تهذیب المقال» آمده، به دست می آید كه ابراهیم بن هاشم از گروهی از اصحاب امام حسن عسكری، امام هادی، امام جواد، امام رضا، امام كاظم علیهم السلام وگروهی از اصحاب امام صادق علیه السلام - كه تا آن زمان امام رضاعلیه السلام زنده بوده اند - روایت كرده است.(16) با این سخن، یونس بن عبدالرحمن نیز می تواند یكی از مشایخ او باشد.

شیخ طوسی درباره یونس بن عبدالرحمن می نویسد:

«من أصحاب أبی الحسن موسی، مولی علی بن یقطین، طعن علیه القمیون و هو عندی ثقة»(17)

به نظر می رسد برگزیده ترین نظر این باشد كه ابراهیم از یونس كسب حدیث نموده است؛ زیرا هردو هم عصر و ساكن قم بوده اند. شاید آنان كه تأكید بر عدم شاگردذ ابراهیم نزد یونس دارند، به دلیل طعن قمی ها از یونس باشد.

ابراهیم بن هاشم را از كسانی می دانند كه در عصر غیبت، به محضر امام زمان علیه السلام رسیده است.(18) او در میان راویان، دارای بیشترین و متنوّع ترین روایات است؛ به گونه ای كه در بسیاری از ابواب فقهی و اخلاقی، احادیثی از او موجود است و كمتر بابی است كه از روایات او تهی باشد.(19)

برخی برآنند كه به سبب اینكه هیچ گونه تنصیصی درباره ابراهیم بن هاشم نشد، روایاتش «مقبول» است؛ و حدیثی را كه وی در سلسله سندش قرارداشته باشد، «حسن» می شمارند. سید محمدباقر داماد در «الرّواشح السماویة» می نویسد:

«الاشهر - الذین علیه الأكثر عدّ الحدیث من جهة ابراهیم بن هاشم أبی اسحاق القمیّ فی الطریق حسناً، و لكن فی أعلی درجات الحسن، الثانیة لدرجة الصحة لعدم التنصیص علیه بالتوثیق»(20)

نویسنده كتاب «الفوائد الرجالیّة» ضمن یادآوری سخن سید محمدباقر داماد، این چنین به نقدش می نشیند:

«والصحیح الصریح عندی: أنّ الطریق من جهته صحیح، فأمره أجلّ و حاله أعظم من أن یعدل بمعدل أو یوثق بموثق. كیف و أعاظم أشیا فنا الفخام كرئیس المحدّثین، والصدوق، و المفید، و شیخ الطائفة، و نظراتهم و من طبقتهم و درجتهم و رتبتهم و مرتبتهم من الاقدمیین و الاحدثین، شأنهم أجلّ و خطبهم أكبر من أن یظنّ بأحد منهم أنه احتاج الی تنصیص ناص و توثیق مؤثق، و هو شیخ الشیوخ، و قطب الاشیاخ و وتدالاوتاد، و سند الاسناد، فهو أحقّ و أجدر بأن یستغنی عن ذلك.»

آنگاه بحثی دراز دامن را در وثاقت ابراهیم بن هاشم و صحّت روایاتی كه وی در طرقش قرار دارد، پهن می كند.(21)

برخی نیز روایت ابراهیم بن هاشم را «حسن كالصحیح» می دانند.(22) از جمله دلایل دیگر بر وثاقت ابراهیم و صحّت روایاتش، سخن آیةالله العظمی خویی است. وی در بیان چگونگی اثبات وثاقت یا حُسن راویان، افزون بر تصریح معصوم علیه السلام، «تصریح یكی از بزرگان متقدّم»، و «تصریح یكی از بزرگان متأخّر» به «ادّعای اجماع از سوی أقدمیین» اشاره می كند؛ و ذیل مورد اخیر می نویسد:

«یكی دیگر از راههایی كه موجب اثبات وثاقت یا حُسن راویان است، ادّعای اجماع یكی از بزرگان پیشین در زمینه وثاقت یك راوی است. این اجماع هرچند از نوع اجماع منقول است؛ اما دست كم گویای توثیق دانشمندی است كه ادّعای اجماع كرده است؛ توأم با ادعای توثیق از طرف دیگران. ادّعای اجماع بر وثاقت یك راوی، حتّی اگر از جانب متأخّران نیز باشد، مقبول است؛ و برآن اعتماد می شود. این حالت در خصوص ابراهیم بن هاشم رخ داده است؛ زیرا ابن طاووس ادّعا كرده كه راجع به وثاقت او، اتفاق نظر هست. چنین ادّعایی، خواه ناخواه از توثیق دسته ای از قدما پرده بر می گیرد؛ و این خود در اثبات وثاقت راویان كافی است.»(23)

3. سعد بن سعد الاحوص بن سعد بن مالك الاشعری القمیّ

«سعد بن سعد» از اصحاب امام رضا و امام جوادعلیهما السلام است؛ و همه علمای رجال بروثاقتش اتّفاق دارند. وی بدون واسطه از امام رضاعلیه السلام روایت نموده است. «شیخ طوسی» وی را موثق، امامی مذهب، و از كسانی كه از امام رضاعلیه السلام روایت نموده،(24) و «برقی» او را در شمار اصحاب امام موسی كاظم علیه السلام برشمرده است.(25) «نجاشی» درباره اش می نویسد:

«سعد بن سعد بن الاحوص بن سعد بن مالك الاشعری القمیّ، ثقة، روی عن الرضا أبی جعفر8، كتابه المبّوب روایة عباد بن سلیمان أخبرناه علی بن احمد بن محمد بن طاهر. قال حدّثنا محمد بن الحسن بن الولید قال حدّثنا الحسن بن متیل عن عباد بن سلیمان عن سعد به. كتاب غیر المبّوب روایة محمد بن خالد البرقی، آخبرناالحسین و غیره عن أبی حمزة، عن ابن بطّة، عن الصّفّار، عن أحمد بن محمد عن محمد بن خالد، عنه. مسائله للرضا7، اخبرنا الحسین بن عبیدالله عن أحمد بن جعفر، عن أحمد بن ادریس، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن محمد بن خالد البرقی، عنه.»(26)

«علامه حلّی» درباره اش می نویسد:

«سعد بن سعد بن الاحوص بن سعد بن مالك الاشعری القمیّ، ثقة، روی عن الرضا أبی جعفرعلیهما السلام و روی الكشی من أصحابنا عن أبی طالب عبدالله بن الصّلت القمیّ أنّ أبا جعفرعلیه السلام سأل اللهَ أن یجزیه خیراً.»(27)

پی نوشت:

1) پ تفسیر قمی، ج 1، ص 8 و المعجم الموحّد، ج 2، ص 106.
2) همان و طرائف المقال، ج 1، ص 208.
3) معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 195.
4) همان، ص 193 - 195.
5) رجال نجاشی، ص 260؛ الفهرست، طوسی، ص 89؛ رجال ابن داود، ص 238؛ رجال علامه حلّی، ج 1، ص 100؛ خلاصةالاقوال، ص 187؛ طرائف المقال، ج 1، ص 208؛ قاموس الرجال، تستری، ج 7، ص 264 - 265؛ معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 193؛ ریاض المحدّثین، ص 409 - 410.
6) خلاصةالاقوال، ص 435.
7) همان، ص 436.
8) همان، ص 443.
9) تفسیرالقمی، ج 1، ص 8.
10) رجال نجاشی، ص 260.
11) الفهرست، طوسی، ص 89.
12) تهذیب المقال، ج 1، ص 275؛ معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 177 -180.
13) رجال نجاشی، ص 16؛ الفهرست، طوسی، ص 4؛ رجال طوسی، ص 353.
14) رجال نجاشی، ص 16، نیز ر.ك: رجال علامه حلی، ج 1، ص 4 - 5؛ رجال طوسی، ص 354.
15) خلاصةالاقوال، ص 49.
16) تهذیب المقال، ج 1، ص 277 و 279 - 281.
17) رجال طوسی، ص 369.
18) تهذیب المقال، ج 3، ص 446.
19) همان، ج 1، ص 280 - 281.
20) الرواشح السماویة فی شرح احادیث الامامیّة، ص 48.
21) الفوائد الرجالیّة، ج 1، ص 450 - 465.
22) رجال المجلسی، ص 146.
23) معجم رجال الحدیث (المدخل)، ج 1، ص 60.
درباره ابراهیم بن هاشم، ر.ك: قاموس الرجال، (تستری)، ج 1، ص 332-337؛ اعیان الشیعه، ج 2، ص 233؛ معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 174 و 316، ج 21، ص 15 و ج 22، ص 93؛ رجال (خاقانی)، ص 184-186؛ اصحاب الامام الصادق علیه السلام، ج 1، ص 172، ج 2، ص 265 و ج 3، ص 463؛ ریاض المحدّثین، ص 17-22؛ مجلّه «نامه قم»، سال چهارم، شماره 14، تابستان 1380، ص 127 - 142 و نقدالرجال، ج 1، ص 90-95.
24) رجال طوسی، ص 359.
25) رجال برقی، ص 51. نیز.ر.ك: معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 53 - 59.
26) رجال نجاشی، ص 179.
27) رجال علامه حلّی، ص 78. نیز ر.ك: معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 53 و 59 و 66؛ جامع الرواة، ج 1، ص 354 و ریاض المحدّثین، ص 298 - 300.





طبقه بندی: حضرت معصومه سلام الله علیها،  مقالات،  زیارات و ادعیه، 
برچسب ها: زیارات و ادعیه، مقالات،  
نوشته شده در تاریخ سه شنبه 5 شهریور 1392 توسط رحمان نجفی